Vuzisme

Bronnen

Dit boek vraagt je alles na te kijken. Dan moet het zelf ook laten zien waar het vandaan komt.

Hieronder staat per deel wat uit een bestaande tekst komt, en in welke vertaling. Er staat ook bij wat we niet zelf in de bron hebben gelezen, en wat verzonnen is. De verhalen in dit boek zijn een fabel: de mensen die erin voorkomen, hebben nooit bestaan. De gedachten die ze vertellen, bestaan wel, en die zijn hier terug te vinden. Soms zegt een personage een oude gedachte in eigen woorden, zonder te zeggen van wie ze is. Dan staat de bron hier.

Citaten uit oude teksten zijn in eigen woorden weergegeven, vaak ingekort. Bijbelverzen zijn nagelezen in de World English Bible of in de Hebreeuwse tekst met vertaling, de Koran in de vertaling van Muhammad Asad, en Joodse teksten in de uitgaven op Sefaria. Waar een andere vertaling is gebruikt, staat die erbij.

Voordat je begint en de verhalen door het hele boek

  • De jongen, zijn zus, de herderin, de vallei en alle andere personen in het verhaal zijn verzonnen. Ze hebben geen naam, omdat het verhaal van iedereen moet kunnen zijn.
  • Het beeld van de kaarten, de schaal in je eigen handen en de tien kernzinnen zijn van dit boek zelf.
  • Het motto doet denken aan een lied van John Lennon; de woorden zijn van dit boek.

Deel 1: De schaal

  • In de bron gelezen: het Dodenboek, spreuk 125 en 30B, in de uitgave van E. A. Wallis Budge: de woorden van de dode, en de spreuk die het eigen hart vraagt niet tegen de dode te getuigen. Plato, De staat 359-360, de ring van Gyges, en 612b, het goede doen met de ring of zonder, in de vertaling van Benjamin Jowett. Herodotus, Historiën 3.38, de proef van Darius, in de vertaling van G. C. Macaulay. Homerus, Ilias 22.209-213, de gouden schaal van Zeus, in de vertaling van Alexander Pope. Het Testament van Abraham 12-14. De Perzische tekst Dadestan-i Denig 21, de brug. Talmoed, Sjabbat 30b.
  • Verzen nagelezen: Koran 21:47 en 101:6-9. Job 2:8 en 31:6, Spreuken 16:2 en 21:2, Prediker 9:5. Ook nagelezen, maar niet meer in de tekst gebruikt: Koran 99:7-8, 7:8-9 en 17:15, Spreuken 24:12, Daniël 5:27 en Openbaring 20:12.
  • Via overzichten, niet in de bron gelezen: Chitragupta, de schrijver naast Yama. Michaël met de weegschaal op kerkmuren, en dat hij die in de Bijbel niet heeft. Rabia van Basra.
  • Hoe geloof wordt doorgegeven: samenvattingen van Vern Bengtson, Families and Faith, en van Lewis-Jong en Bullivant over het doorgeven van geloof tussen generaties. De boeken zelf zijn niet ingezien, en ze gaan vooral over westerse landen. Een onderzoek van Pew Research Center (2025, 36 landen) kijkt ook daarbuiten: in sommige landen blijft bijna iedereen bij het geloof van thuis, in andere gaat een derde of meer weg, en wie weggaat, kiest meestal geen ander geloof maar geen geloof.
  • Wat je moet weten: de mensen aan het vuur in de herberg komen uit tijden en landen die nooit samenkwamen; dat is de fabel. Bij Herodotus vraagt Darius voor welke prijs; het goud is van dit boek. De spreuk aan het hart stond vooral op een stenen kever, die op het hart van de dode werd gelegd. Dat het hart voor de Egyptenaren de plek was van voelen en willen, is algemene kennis over Egypte en staat niet op één plek bij Budge; het antwoord op "weegt de schaal ook waarom?" is onze lezing. Spreuken 16:2 zegt wel dat God weegt wat een mens drijft. De brug die "smal als de snede van een scheermes" wordt, komt uit een latere Perzische tekst, niet uit de oudste. "Dunner dan een haar" hoort niet bij die brug, maar bij de brug over de hel uit de islamitische overlevering. De wijzen wilden de Prediker wegbergen, omdat het boek zichzelf tegenspreekt, en lieten het toch staan. In het Testament van Abraham is het gebed het ene goede gewicht dat de ziel nog miste; de engel Michaël bidt mee, en dat laat het boek weg. Bij Plato vertelt Glaukon het verhaal van de ring, niet een herder. Het verhaal van Rabia met de fakkel en de emmer is een late overlevering, en het boek zegt dat ook. Een bijna gelijk verhaal, zonder naam, over een oude vrouw in het oosten met vuur en water, staat al bij de Franse kroniekschrijver Jean de Joinville (1309); dat is alleen via overzichten gezien. Dat een kind zijn ouders wel moet geloven om te overleven, en zo ook hun geloof meekrijgt, is een gedachte uit de godsdienstkritiek, geen bewezen feit. Dat de schaal van de markt komt, is een gedachte van dit boek, geen bevinding.

Deel 2: De blinddoeken

  • In de bron gelezen: Talmoed, Sjabbat 31a, Hillel op één been. Anguttara Nikaya 3.65, de rede aan de Kalama's, en Udana 6.4, de blinden en de olifant, in de vertaling van Thanissaro Bhikkhu. Psalm 6:5 (in Nederlandse bijbels 6:6), Daniël 12:2, Jesaja 7:14 en 26:19, Matteüs 1:23, Johannes 8:3-9 en 8:32, Genesis 8:6-12 en 2 Makkabeeën 7:9 en 7:14. Lactantius, Over de toorn van God 13, het raadsel van het kwaad. Majjhima Nikaya 72, in de vertaling van Bhikkhu Sujato.
  • De vlam: De vragen van koning Milinda, boek II, hoofdstuk 2, § 1, in de vertaling van T. W. Rhys Davids (1890). De monnik Nagasena vraagt of een lamp de hele nacht brandt, en of de vlam van de eerste nachtwake dezelfde is als die van de tweede. De koning zegt nee, en ook dat het geen andere lamp is. Zo gaat een mens verder, zegt de monnik: niet als dezelfde, en niet als een ander. Milinda was een Griekse koning in het noordwesten van India. Nagasena gebruikt de lamp om uit te leggen dat iemand doorgaat zonder vaste kern, en de overschrijfster zegt dat ook. Dat de vlam nergens heen gaat als het hout op is, is onze conclusie, niet de zijne. Het beeld lijkt op Majjhima Nikaya 72: daar dooft een vuur omdat het gras en het hout op zijn, en zegt de Boeddha dat de vraag waar het heen ging niet past. Hij zegt het over iemand die verlost is, en bedoelt er niet mee dat er niets is.
  • Via overzichten, niet in de bron gelezen: de vloed in Gilgamesj. De lezing van Jesaja 7:14. Het verhaal van de overspelige vrouw, dat in de oudste handschriften ontbreekt en op wisselende plekken staat. Daniël 12 als eerste duidelijke tekst over opstanding, in de tijd van de vervolging onder Antiochus IV; sommige onderzoekers lezen het anders. Het Boek van de Wachters (1 Henoch 22), ouder dan die vervolging, dat al aparte plekken kent voor goede en slechte doden; alleen de datering is nagezocht. De Sjeool.
  • Uit de tekst verdwenen, als achtergrond: de Koran onder Uthman en de handschriften van Sana'a; de tempels in het oosten waar iedereen naast elkaar eet, uit het sikhisme; Xenophanes, fragment B16 (B15 alleen als beschrijving gezien), over de goden die op hun volk lijken; Job, die als antwoord een storm kreeg; David Hume, Onderzoek naar het menselijk verstand, hoofdstuk 10: een wijs mens stemt zijn geloof af op het bewijs. Het boek verwijst er niet meer naar.
  • Wat je moet weten: de stad is een mengsel. Haar boek bevat verhalen uit de Joodse en de christelijke Bijbel, omdat de scène op het plein het echte verhaal uit Johannes 8 nodig heeft. De straf en de Hoeder zijn verzonnen, en horen bij geen bestaande kerk. De leraar in het oosten zegt niet letterlijk "geloof mij niet"; hij zegt dat je niet moet afgaan op de gedachte dat hij je leraar is, en noemt ook wat wijze mensen ervan zeggen. Spreuk 2:2 is onze samenvatting. Of het geloof in de maagd met de vertaling begon of er alleen op is gaan leunen, weet niemand, en de overschrijfster zegt dat ook. Veel onderzoekers denken dat het verhaal van de overspelige vrouw oud is en lang is doorverteld voordat het in het evangelie kwam: later ingevoegd is niet hetzelfde als verzonnen. De uitleg met de ritseling in het gras is populair, maar het onderzoek erachter is omstreden; de priester brengt het als een vermoeden. Het raadsel van het kwaad staat voor het eerst bij Lactantius, rond het jaar 300, die het aan Epicurus toeschrijft; bij Epicurus zelf is het niet bewaard. In de kist ligt bij elkaar wat mensen in vele eeuwen hebben gevonden; geen overschrijfster heeft dat ooit allemaal kunnen weten. Het argument "een blinddoek is een muilkorf" is van dit boek, om de sterkste tegenwerping eerlijk te laten klinken.

Deel 3: De lege handen

  • In de bron gelezen: Prediker 1:1-3, 2:4-11, 3:17, 3:19-20, 9:4-5, 9:7-10, 9:11 en 12:8-14. Job 2:8, 2:11-13, 3:3 en 3:11. Misjna Jadajim 3:5, de discussie of Prediker heilig is, en Talmoed, Sjabbat 30b, waarom het bleef. Homerus, Odyssee 11.593-600, Sisyphus, in de vertaling van Samuel Butler, naast de Griekse tekst. Friedrich Nietzsche, De vrolijke wetenschap 125, de dolle mens, in de vertaling van Thomas Common, in eigen woorden ingekort. Leo Tolstoj, Een bekentenis, hoofdstuk 3 en 4, in de vertaling van Aylmer Maude.
  • Via overzichten, niet in de bron gelezen: Albert Camus over het absurde en de gelukkige Sisyphus. Zijn werk is niet ingezien; het boek geeft alleen de gedachte weer. Het woord hevel in Prediker, damp of adem. De herkomst van het verhaal van de put: de Mahabharata (Stri Parva, de gelijkenis van Vidura) en Barlaam en Josafat, alleen via zoekresultaten.
  • De nacht: dat wie wanhopig is zich moeilijk concrete herinneringen voor de geest haalt, is veel onderzocht (Mark Williams en anderen). Dat zulke gedachten 's nachts gevaarlijker zijn, wordt onderzocht, maar is nog een vermoeden. Via overzichten, niet in de bron gelezen.
  • Wat je moet weten: de Prediker is geen atheïst. Vers 9:7 zegt ook dat God je werk al heeft aanvaard, en de koopman laat dat weg. Het oordeel staat niet alleen aan het slot, maar onderweg ook al even, onder meer in 3:17. De meeste onderzoekers zien 12:9-14 als een latere toevoeging van een andere hand. De wijzen lieten het boek staan omdat het begin en het einde woorden van de Wet zijn, zegt de Talmoed, en de koopman zegt dat nu ook. Waarom Sisyphus werd gestraft, staat niet in de Odyssee maar in andere overlevering; het gedicht laat alleen de straf zien. Bij Homerus staat er stof boven zijn hoofd; de damp is van Butler. De rijke man uit Een bekentenis is in het boek de koopman zelf geworden. Tolstoj noemde het verhaal van de put een oosterse fabel, en vertelt het in een vlakte, niet in een woestijn. De steendraagster spreekt Camus tegen waar hij Sisyphus gelukkig noemt. Dat de steen zonder goden geen straf is, zegt Camus op zijn manier ook. Dat de drie munten de ring van Gyges omkeren, is van dit boek.

Deel 4: Wat er wel is

  • In de bron gelezen: Misjna Sanhedrin 4:5, de munten met één stempel, en wie één mens doodt of redt. Blaise Pascal, Gedachten 347 en 348, het denkende riet, in de vertaling van W. F. Trotter; 206, de stilte, alleen via een zoekresultaat. Charles Darwin, Over het ontstaan van soorten, het slot, voor de gedachte dat al het leven één stamboom is (4:10).
  • Via overzichten, niet in de bron gelezen: Eratosthenes en de put. De saros: na 223 manen komt een verduistering terug, en na drie keer dat, ongeveer 54 jaar en een maand, op ongeveer hetzelfde uur. Wat je ziet bij een zonsverduistering, en het gevaar voor je ogen. Een gaatje in een doek, een zeef of de bladeren van een boom werpen kleine zonnetjes op de grond, bij een verduistering sikkels; zo kijk je veilig. De supernova van 1054, die volgens Chinese verslagen 23 dagen overdag te zien was, en bijna twee jaar 's nachts. Anaxagoras, de zon als gloeiend metaal, de maan die haar licht van de zon heeft, en de aanklacht tegen hem. Antonie van Leeuwenhoek, die lakenkoper was en zelf steeds kleinere lensjes maakte, en de diertjes in water uit de goot. De dolk van Toetanchamon, van ijzer uit een meteoriet.
  • Algemene kennis, niet uit één bron: het schip dat van onderen verdwijnt, eerst de romp en dan het zeil. Bloed dat naar ijzer smaakt. Dat de stoffen van je lichaam in sterren zijn gemaakt, en bij het sterven van sterren, behalve het lichtste, dat er sinds het begin is.
  • Het jaar van alle tijd: naar de kosmische kalender van Carl Sagan. Als alle tijd één jaar is, duurt de mens ongeveer de laatste elf minuten (ongeveer 300.000 jaar) en het schrift de laatste elf seconden (ongeveer 5.000 jaar). Het boek zegt dat met de tijd om een brood te kneden en met drie ademhalingen. Dat is een eigen omrekening.
  • Uit de tekst verdwenen, als achtergrond: Pascal wordt niet meer aangehaald. De sterrenkijkster zegt de stilte en het denkende riet in eigen woorden. Pascal was christen, en schreef het om het geloof te verdedigen; bij hem staan de twee stukken niet achter elkaar. Koran 5:32 staat niet meer in de tekst. Daar staat bijna hetzelfde als in de Misjna, met erbij dat het aan de kinderen van Israël was voorgeschreven, en met een uitzondering voor wie zelf heeft gemoord of verderf zaait.
  • Wat je moet weten: de vroedvrouw vertelt de Misjna na zoals een Joodse rechter het haar zei, met God erin: in de bron is het een mens die munten slaat, en God die alle mensen slaat met de stempel van de eerste mens. Dat de woorden "uit Israël" in de oudste handschriften ontbreken, is de bevinding van onderzoekers; het handschrift zelf is niet ingezien. Dat Eratosthenes de afstand liet tellen in passen, is latere overlevering; hij zat er dicht bij, met fouten die elkaar ophieven, en hoe lang zijn maat was, is omstreden. De meeste sterren die je met het blote oog ziet, staan tientallen tot duizenden lichtjaren weg en bestaan vrijwel allemaal nog. Alleen de veeg in het sterrenbeeld Andromeda, een ander sterrenstelsel, laat licht zien van voordat er mensen waren. Spreuk 4:3 is een beeld. De gedachte dat wat niet fout kan zijn niets zegt, komt van Karl Popper; zijn werk is niet ingezien, en de zin is een eigen formulering. Dat wij het heelal zijn dat om zich heen kijkt, sluit aan bij Sagan. Na drie keer de saros komt de schaduw terug in dezelfde streek, maar vaak honderden mijlen verschoven, en de duur verandert. Daarom zegt de sterrenkijkster dat ze de dag weet, maar de plek niet. Dat het in dezelfde stad weer helemaal donker wordt, en bijna even lang, is geluk dat het verhaal zich toestaat. Dat de duisternis honderdtachtig tellen duurt, is verzonnen. Volle duisternis is zo donker als diepe schemering, met een rand van avondrood rondom en een handvol sterren, niet als de nacht. Dat je nooit rechtstreeks in de zon kijkt, ook niet door roet of door zwart gemaakt glas, is de gangbare raad; dat beroet glas eeuwenlang is gebruikt, maakt het niet veilig. Dat de greep van een pasgeborene een overblijfsel is, is omstreden, en het boek zegt dat. De sterrenkijkster en de vroedvrouw weten dingen uit veel eeuwen tegelijk; de stad staat in geen tijd. De wet van de klippen staat voor geen bestaand volk.

Deel 5: De kaarten

  • In de bron gelezen: Hippocrates, Over de heilige ziekte, in de vertaling van Francis Adams. Het geschrift staat op naam van Hippocrates; wie het schreef, is niet zeker, en de tekst noemt zelf geen eiland. Epictetus, Handboekje 1. Origenes, Tegen Celsus 7.53, het verhaal van het been. Samyutta Nikaya 36.6, de twee pijlen, in de vertaling van Thanissaro Bhikkhu.
  • Uit de tekst verdwenen, als achtergrond: David Hume, Traktaat over de menselijke natuur 2.3.3, het verstand als slaaf van de hartstochten. De vrouw noemt geen geleerde meer; de knecht en de meester zijn haar eigen woorden. Aristoteles, Ethica Nicomachea 2.1, in de vertaling van W. D. Ross: door te bouwen word je bouwer. "Hoe word je timmerman? Door te timmeren" is die gedachte, zonder zijn naam. Dhammapada 322, in de vertaling van Max Müller en van Bhikkhu Sujato: goed zijn getemde muildieren, edele paarden en olifanten, maar beter is wie zichzelf temt.
  • Via overzichten, niet in de bron gelezen: Phineas Gage, en wat later over hem is overdreven. Epictetus: als jongen slaaf in Rome, later vrij, en leraar in Griekenland; hij schreef zelf niets, zijn leerling Arrianus schreef het op. Spinoza, brief 58, de steen die denkt dat hij vrij is, alleen in fragmenten. Onderzoek naar tweelingen (Polderman en anderen, 2015): gemiddeld is ongeveer de helft van de verschillen tussen mensen erfelijk, maar dat is een gemiddelde over alle eigenschappen, geen getal voor één mens. Gescheiden tweelingen die later op elkaar lijken (Thomas Bouchard en anderen); de bekendste verhalen zijn uitschieters. De duiven van B. F. Skinner (Ferster en Skinner, 1957): wie onregelmatig beloond werd, pikt veel langer door als de korrels ophouden. Skinner legde zelf het verband met gokhuizen. Het onderzoek naar "bijna winnen" is niet eenduidig.
  • Wat je moet weten: Hume bedoelt dat het verstand alleen ons niet in beweging brengt. Dat het verstand goedpraat wat we al willen, is de uitleg van dit boek. Het ongeluk van de timmerman is dat van Gage. Dat Gage ging gokken en vechten, is een latere overdrijving; het vloeken, het ongeduld en de plannen die hij niet afmaakte, staan in het verslag van zijn arts. Het spelen, het slaan en de rechtszaak zijn verzonnen. Gage werkte later jarenlang als koetsier, en volgens één onderzoeker hielp die vaste regelmaat hem; de vaste weg met de ezel is daarnaar gemaakt, en het is een vermoeden. Epictetus gaat verder dan de vrouw: volgens hem doet niet het verlies pijn, maar ons oordeel erover. Dat je eerst mag bloeden, is van dit boek. In de bron vertelt de Boeddha de twee pijlen als vergelijking. Hij zegt dat de wijze alleen de eerste pijl voelt, en dat de tweede het verdriet en verzet in je hoofd is. Dat je de tweede pijl zelf schiet, is de lezing van dit boek, en de vrouw zegt dat ook. De wagen, de ezel en de voerman zijn een beeld voor één brein, en geen wetenschappelijk model; het lijkt op de wagenmenner van Plato en de ruiter op de olifant. Wat je erft, wat de wereld je geeft en wat er toevallig op je valt: tweelingonderzoek zegt iets over groepen, niet over wat jouw leven had moeten zijn. De twee broers aan één tafel zijn verzonnen. "Vrij ben je als je een reden kunt horen" is onze formulering van een bekende positie in de filosofie, het compatibilisme, onder anderen van Daniel Dennett: je keuzes hebben oorzaken, en het blijven jouw keuzes.

Deel 6: De schaal in je eigen handen

  • In de bron gelezen: Misjna Joma 8:9, de Grote Verzoendag verzoent niet wat je een ander hebt aangedaan, tot je het met die ander hebt goedgemaakt. De heelmeester vertelt het, zonder de naam van de dag. Maimonides, Wetten van berouw 2:2, 2:9 en 2:10.
  • Zie ook: deel 4 voor "één mens is een hele wereld" (Misjna Sanhedrin 4:5), deel 2 voor de hele wet op één been (Talmoed, Sjabbat 31a), en deel 5 voor de twee pijlen.
  • Via overzichten, niet in de bron gelezen: Mencius 2A6, het kind bij de put. In de bron schrikt de mens; dat hij het kind redt, staat er niet. De oogkwalen van zoutwerkers, uit onderzoek van nu.
  • Uit de tekst verdwenen, als achtergrond: Fjodor Dostojevski, Misdaad en straf, deel 1, hoofdstuk 6, in de vertaling van Constance Garnett: een arme oud-student hoort in een kroeg dat één dood voor honderd levens "eenvoudige rekenkunde" is. Weken later neemt hij een bijl uit het hok van de portier. Het is een roman. De proef met de ratten (Bartal, Decety en Mason, 2011): een rat in een koker, midden in de ruimte van de andere, die leert het deurtje te openen, en die meestal deelt als er ook chocola ligt. Of dat medeleven is of gezelschap zoeken, is omstreden (Silberberg en anderen, 2014; Hiura en anderen, 2018). Spreuk 6:10 rust nu op Mencius alleen.
  • De muilkorf: of geloof mensen tegenhoudt kwaad te doen, is onderzocht, maar het bewijs is onbeslist. Er zijn landen waar de meeste mensen niet meer in een God geloven, en sommige daarvan horen bij de veiligste; waarom dat zo is, weten we niet. Voor de zin dat vooral het samenzijn het doet, en niet het geloof zelf, is de bron nog niet nagelezen. Het boek zegt het daarom voorzichtig.
  • Wat je moet weten: de vier stappen zijn onze ordening van wat Maimonides in 2:2 (de daad laten, spijt hebben, het voornemen, het uitspreken) en 2:9 (vergoeden en het met de ander goedmaken) zegt. Bij hem staan ze in een kader van God, en moet je ook om vergeving vragen, tot drie keer toe. Dit boek laat dat weg, omdat vergeving niet te eisen is. De Joodse traditie zegt ook dat wie vergeving blijft weigeren, zelf fout zit (2:9 en 2:10). Dit boek wijkt daar bewust van af: niemand is vergeving verschuldigd. Dat de eerste pijl hier schuld is die blijft zitten, is van dit boek. Zoutwerkers krijgen veel vaker oogkwalen, zoals ontsteking, vliesgroei en staar; dat het bij het meisje in maanden gaat, is de vrijheid van het verhaal. Kinderen die voor schuld moesten werken, zijn van veel tijden, maar de wet en de duur in het verhaal zijn verzonnen. "Mensen zijn geen getallen" betekent hier dat je niemand mag opofferen zonder het te vragen; het is geen antwoord op elke noodsituatie.

Deel 7: Het leven

  • In de bron gelezen: Hooglied 2:7, 3:5 en 8:4, wek de liefde niet voordat zij het zelf wil. Prediker 3:19-21, mens en dier hebben één lot en dezelfde adem, en de vraag of de adem van de mens omhooggaat en die van het dier omlaag. Plato, Symposium, de rede van Aristophanes over de andere helft, in de vertaling van Jowett. Epicurus, Belangrijkste Leerstellingen 29 (ook 15) en de Brief aan Menoikeus, in de vertaling van R. D. Hicks: de drie soorten verlangens. 1 Korintiërs 13:5, de liefde houdt geen rekening bij.
  • Via overzichten, niet in de bron gelezen: de hond bij de put, uit de hadith (Sahih al-Bukhari 2363, ook 2466 en 6009, verteld door Abu Hurayra), gelezen in een Engelse vertaling op een hadithsite, niet in een wetenschappelijke uitgave. Letterlijk staat er: in elke vochtige lever is loon. De wolven in Yellowstone: toen ze verdwenen, groeide het aantal herten en kwamen de jonge bomen langs het water niet meer hoog. Dat kwam niet alleen door de wolf; er speelde ook jacht door mensen mee. Hoe groot het herstel na hun terugkeer is, daarover zijn onderzoekers het oneens (Hobbs en anderen, 2024; Ripple en anderen, 2025; MacNulty en anderen).
  • Wat je moet weten: de molenaar zegt de drie bakken van Epicurus in molenwoorden, zonder hem te noemen; het meel, de koek en de zak met het gat zijn van dit boek. Bij Plato is het Zeus die de mensen doormidden snijdt, en zijn er drie soorten oermensen: twee mannen, twee vrouwen, of een man en een vrouw. Het boek noemt ze alle drie. In het Hooglied gaat het refrein over de liefde zelf, die je niet mag opjagen; dit boek leest er ook het ja van een mens in, en zegt dat. De belofte neemt het beeld uit 1 Korintiërs over zonder de bron te noemen. De Prediker zegt niet zeker te weten wat de adem van mens en dier doet, en het boek laat hem dat ook niet zeker weten. De muur tussen mens en dier is niet overal gebouwd, en het boek zegt dat ook. In de hadith vertelt de profeet het verhaal zelf, en dankt God de man en vergeeft hem. Het boek houdt alleen de gedachte, en zegt dat ook. Het verhaal van de grootmoeder over de volgende vallei is verzonnen, en de herderin zegt zelf dat het misschien kleiner was. Wat we wel weten, zegt het boek in eigen stem. Of dieren iets als eerlijkheid kennen, is onder onderzoekers omstreden; "de wolf weegt niet" is een keuze van dit boek, geen uitgemaakte zaak.

Deel 8: Wat je doorgeeft

  • In de bron gelezen: Avot 4:1, "wie is rijk? Wie blij is met zijn deel", van Ben Zoma, in het boek "een oude leraar". Deuteronomium 15:1-3 en 15:9, het kwijtschelden van schulden in elk zevende jaar. Leviticus 25:10-13 en 25:35-37, het vijftigste jaar, en geen rente en geen toeslag van de arme. Exodus 22:24. Sifra, Behar, afdeling 5 (bij Leviticus 25:35), de last op de ezel. Spreuken 13:24, de stok. Plato, Phaedrus 274c-275b, de koning en het schrift, in de vertaling van Jowett. Kahlil Gibran, De profeet, "Over kinderen".
  • Uit de tekst verdwenen, als achtergrond: Maimonides, Gaven aan de armen 10:7, de acht treden van geven: de hoogste is iemand zo helpen dat die niet meer hoeft te vragen. Bij hem gaat het over de arme van het eigen volk, en is het een gebod. De last op de ezel uit de Sifra zegt nu de herderin, uit eigen ervaring: zolang hij nog staat, is één hand genoeg; ligt hij, dan krijg je hem met z'n vijven niet op. Het mechanisme van Antikythera wordt niet meer genoemd; wat de maakster vertelt over een doos in een schip dat verging, verwijst ernaar.
  • Via overzichten, niet in de bron gelezen: het mechanisme van Antikythera: een bronzen rekendoos, waarschijnlijk van tussen ongeveer 205 en 87 voor onze jaartelling, met ongeveer dertig bewaarde tandwielen. Het schip verging rond 70 tot 60 voor onze jaartelling en werd in 1900 gevonden. De doos gaf aan in welke maand een verduistering van zon of maan kon vallen, met een spiraal van 223 vakjes op de achterkant; of het op een bepaalde plek donker werd, kon ze niet zeggen. Voor zover we weten is daarna tot de veertiende eeuw niets van vergelijkbare fijnheid gemaakt; eenvoudiger tandwielwerk uit de tussentijd is wel bewaard. Onderzoek naar slaan (Gershoff en Grogan-Kaylor, 2016): geslagen kinderen worden er nergens beter van, en zijn vaker bang en boos. Het gaat om samenhang, en over de grootte van het effect zijn onderzoekers het oneens (Ferguson, 2013). Dat warmte en grenzen samen horen, leunt op onderzoek naar opvoedstijlen (Pinquart en Kauser, 2018). Jonge paling trekt in het voorjaar en de zomer stroomopwaarts, en kruipt langs een flauwe, ruwe helling met weinig water omhoog; zo'n helling bestaat echt.
  • Wat je moet weten: de oude wet over schulden en rente gold voor het eigen volk; de vreemdeling mocht je wel blijven aanspreken. Het zevende jaar was in de bron een vast jaar voor iedereen. "Zeven jaar na elke lening" en "iets erbij voor wat er bederft" zijn van de jongen. Het vijftigste jaar gold voor akkers; een huis in een ommuurde stad bleef van de koper. Gibran en de koning uit de Phaedrus zijn in eigen woorden naverteld. Dat dreigen een kind leert om niet gepakt te worden, is een redenering van dit boek; het is voor dreigen met een duivel niet apart onderzocht. Spreuk 8:8 is een oud spreekwoord; wie het eerst zei, is niet bekend. De drie vragen bij het slapengaan zijn van dit boek. De werktuigen van de maakster zijn verzonnen; sommige bestaan echt, maar zijn veel jonger, zoals de ploeg die over een steen springt.

Deel 9: De anderen

  • In de bron gelezen: Exodus 1:15-21, de vroedvrouwen Sjifra en Pua. Zij vrezen God, doden de jongens niet, en zeggen tegen de farao dat de Hebreeuwse vrouwen al bevallen zijn voordat zij komen. De koning wordt alleen "farao" genoemd, wat een titel is en geen naam. Handelingen 5:29, God meer gehoorzamen dan mensen; de zus zegt het in eigen woorden. Henry David Thoreau, Over burgerlijke ongehoorzaamheid.
  • Uit de tekst verdwenen, als achtergrond: Exodus 23:2, volg niet de menigte, of de machtigen, om onrecht te doen. Avot 1:14 en 2:5, beide van Hillel, bij 9:17. Koran 5:8, laat haat je niet afhouden van wat rechtvaardig is, en 4:135, sta voor het recht, ook tegen jezelf, je ouders en je familie, bij 9:19. Wat de jongen of de nettenboetster daar nu zegt, is eigen ervaring.
  • De hand, de tong en het hart: de hadith in Sahih Moslim 49: wie kwaad ziet, verandert het met zijn hand, anders met zijn tong, anders in zijn hart, en dat laatste is het zwakste van geloven. Via hadithsites; Moslim zelf is niet geopend, maar dezelfde woorden staan bij Aboe Dawoed en Ibn Madja. De jongen heeft het van een koopman in de herberg in de woestijn, en noemt de profeet niet. Hij begint een trede lager: doe niet mee.
  • Via overzichten, niet in de bron gelezen: proeven naar gehoorzaamheid in de lijn van Stanley Milgram (1963), en de nieuwere uitleg dat mensen vooral doorgaan als ze in het doel geloven, en dat een kaal bevel het slechtst werkt (Burger, Girgis en Manning, 2011; Haslam, Reicher en Birney, 2014). Dat is één uitleg, geen uitgemaakte zaak. Bij Milgram droeg de proefleider een grijze jas. Erica Chenoweth en Maria Stephan: van 323 grote opstanden tussen 1900 en 2006 slaagden die zonder geweld ongeveer twee keer zo vaak. Sindsdien lukt het minder vaak, en er is een verbetering van hun boek verschenen die nog niet is ingezien. Als achtergrond, niet meer in de tekst: John Rawls, kies regels alsof je je plek nog niet kent; onderzoek naar omstanders bij ruzies op straat (Philpot en anderen, 2020: in negen van de tien ruzies, in drie steden, greep iemand in; Liebst en anderen, 2021: wie helpt, raakt zelden gewond), bij 9:16; onderzoek naar mensen die ten onrechte ter dood zijn veroordeeld, in de Verenigde Staten (Gross en anderen, 2014), bij 9:22; en onderzoek waarin wie mocht straffen zich daarna slechter voelde (Carlsmith, Wilson en Gilbert, 2008), bij "om je beter te voelen". Ander onderzoek vindt dat wraak wel voldoening kan geven.
  • Wat je moet weten: dat het antwoord van de vroedvrouwen een leugen is, staat er niet letterlijk; het volgt uit vers 17, waar ze de jongens laten leven. Thoreau woonde in een staat zonder slavernij, maar zijn land hield slaven en voerde oorlog met een buurland. Waarom geweldloos verzet vaker werkt, weten we niet zeker; het boek noemt mogelijke redenen, en het noemt geen percentages. Of een plek volle duisternis krijgt, en hoe lang die duurt, is met oude middelen niet op de tel te voorspellen. De jongen zegt dat vooraf, en de heerser en hij zeggen achteraf allebei dat het geluk was. Het omstandersonderzoek heeft niet gemeten dat helpen in een groep veiliger is; 9:16 zegt meer dan het onderzoek. De heerser, de stad, de soldaat en de wevers zijn verzonnen, en staan voor geen bestaand volk of geloof. Hun gebruiken lijken wel op bestaande: doden in een boom leggen, of aan de vogels geven, komt bij meer volken voor. Hannah Arendt en Karl Popper worden niet bij naam genoemd, omdat hun precieze woorden niet zijn ingezien.

Deel 10: Het einde

  • In de bron gelezen: Ketubot 104a, de dienstmeid die eerst bidt dat haar meester blijft, en daarna een kruik van het dak gooit. Het boek laat zijn naam weg. Seneca, brief 63, in de vertaling van Richard Gummere: huil, maar jammer niet; hij huilde zelf te veel om Annaeus Serenus, omdat hij nooit had gedacht dat die eerder zou sterven. Het beeld van de wrange vrucht en de oude wijn is van zijn leraar Attalus. Seneca schrijft dat hij het daar niet mee eens is: voor hem is de herinnering zoet. 2 Samuël 12:16-23, David die vast en bidt zolang zijn kind ziek is, en opstaat als het dood is. Job 2:11-13 en 42:7. Epicurus, Brief aan Menoikeus, in de vertaling van Hicks: zolang wij er zijn, is de dood er niet.
  • Via overzichten, niet in de bron gelezen: onderzoek naar rouw: die verloopt niet in vaste fasen en komt in golven (Stroebe, Schut en Boerner, 2017). Dat de meeste mensen na een verlies op den duur weer redelijk kunnen leven (George Bonanno en anderen, 2002), zegt het boek niet meer, maar het staat erachter. Langdurige rouw die je leven blijft blokkeren, is een erkende aandoening. Dat iemand met dementie een oud lied nog helemaal kan zingen: het geheugen voor lang bekende muziek blijft vaak lang gespaard (Jacobsen en anderen, 2015), maar niet bij iedereen. Wanneer een ongeboren kind pijn kan voelen, is omstreden: de meeste onderzoekers zeggen pas laat, in de laatste maanden, een minderheid veel eerder; het boek noemt daarom geen dag. De dagen die je als leuning kunt gebruiken, volgen de Joodse rouw: zeven dagen, dertig dagen, een jaar, en daarna elk jaar één dag. Gelezen via uitlegpagina's, niet in de bronnen zelf.
  • Algemene kennis, niet uit één bron: dat kruiden om een zwangerschap af te breken gevaarlijk zijn. De tekenen van de laatste dagen: koude voeten, adem met lange pauzes, het geluid in de keel, blauwe nagels. Dat waar je van gemaakt bent ouder is dan de zon (zie deel 4).
  • Wat je moet weten: in de bron vasten de leerlingen en smeken ze om genade, en vallen ze stil als de kruik valt; "hoe vaak hij uit bed moest" staat voor zijn gang naar het gemak. De overlevering kent de dienstmeid als wijs: de geleerden leerden van haar de betekenis van zeldzame woorden (Rosj Hasjana 26b, Moëd Katan 17a). In 2 Samuël sterft het kind als straf voor wat David deed met Batseba en haar man; dat laat het boek weg, en houdt alleen de rouw. In Job 42:7 zegt God dat de vrienden niet goed over hem hebben gesproken, zoals Job wel deed. Seneca vond dat rouw kort moest zijn, en het boek zegt dat erbij. Epicurus spreekt in die brief over je eigen dood; voor wie achterblijft, helpt de zin niet. Wat de herderin bij de dieren ziet, is niet alles wat ze zegt: een hart dat klopt en beweging kun je zien, het moment van pijn niet. Dat mensen al heel lang, en overal ongeveer zo, afscheid nemen, is een ruwe schets; de stappen van het afscheid komen uit dit boek. De ziekte van de herderin wordt niet genoemd, en de dosis van de pijnstilling staat er bewust niet in. Wat de kleindochter van de visser kiest, staat er ook bewust niet in.

Deel 11: Elke dag

  • In de bron gelezen: Seneca, Over woede 3.36, in de vertaling van Aubrey Stewart (1889). Hij loopt elke avond de dag na, "als de lamp is weggehaald en mijn vrouw, die mijn gewoonte kent, is opgehouden met praten", en zegt tegen zichzelf: zorg dat je het niet meer doet, deze keer vergeef ik het je. Hij had die gewoonte van Sextius, de stichter van de school waar zijn eigen leraren uit kwamen. In het boek vertelt de jongen het, zonder de naam van Seneca. Avot 2:10, met de uitleg in Sjabbat 153a: rabbi Eliëzer zegt "keer om", dat is: heb berouw, één dag voor je dood. Omdat niemand die dag kent, doe je het vandaag, en dan keer je je hele leven om. Psalm 90:12, leer ons onze dagen tellen, zodat we een wijs hart krijgen; het meisje zingt het als een lied uit het boek van haar overgrootmoeder. Deuteronomium 5:12-15, de rustdag: de zus noemt de zoon en de dochter, de slaaf en de slavin, de os en de ezel, en de vreemdeling, "zodat je slaaf net zo goed rust als jij".
  • Via overzichten, niet in de bron gelezen: ook de pythagoreeërs stelden zich voor het slapen drie vragen over de dag, in de Gouden Verzen; hoe oud die verzen zijn, is omstreden.
  • Wat je moet weten: de Talmoed zegt "keer om", en bedoelt in de eerste plaats de omkeer naar God; goedmaken tegenover mensen is daar een deel van. Wat de jongen ermee doet, op Weegschaaldag, is van dit boek. Het boek laat "al je vee" weg, en ook vers 15, dat de reden geeft: je bent zelf slaaf geweest. Op de dag van de evening is de dag al iets langer dan de nacht; de dag waarop ze echt even lang zijn, ligt er een paar dagen naast. De seizoenen zijn omgekeerd op de andere helft van de aarde. Het lichtste deel van je lichaam is niet in sterren gemaakt, maar is er sinds het begin; het meeste wel. Dat elk mens een hele wereld is, komt uit de Misjna (zie deel 4). De rituelen in dit deel zijn van dit boek. Ze zijn gemaakt naar wat rituelen in veel tradities gemeen hebben. Rituelen van inheemse volken zijn bewust niet overgenomen.

Het vlot

  • In de bron gelezen: Majjhima Nikaya 22, de gelijkenis van het vlot, in de vertaling van Bhikkhu Sujato. Een man bindt gras, takken en bladeren tot een vlot om een rivier over te steken, en neemt het aan de overkant niet op zijn hoofd mee. De leer is om over te steken, niet om vast te houden. Zhuangzi, hoofdstuk 26, in de vertaling van Herbert Giles (1889), opnieuw nagelezen op 2026-11-12: de fuik is er voor de vis, de strik voor het konijn, en woorden voor de betekenis, en waar vind ik iemand die de woorden vergeten is, om met hem te praten?
  • Via overzichten, niet in de bron gelezen: de vrouw met de fakkel en de emmer is Rabia van Basra uit deel 1. In Het vlot is het uitdrukkelijk hetzelfde verhaal: de jongen hoorde het bij een put, en zijn zus kent het van de priester. Een bijna gelijk verhaal, zonder naam, staat al bij Joinville (1309).
  • Wat je moet weten: in de bron "rijdt" de man op het vlot en peddelt hij met handen en voeten; dat hij zich eraan vasthoudt, is een eigen invulling. De leraar van het vlot is dezelfde als de leraar in het oosten in deel 2: beide verhalen komen van de Boeddha. Het boek volgt bij de fuik het Chinese woord voor vergeten, zoals de meeste vertalers; Giles schrijft "negeren". De zin is in eigen woorden gezet, en de woordspeling uit het Chinees, waar hetzelfde woord "woord" en "spreken" betekent, is in het Nederlands nagebootst. Hoofdstuk 26 hoort bij de latere hoofdstukken van het boek Zhuangzi; of het van Zhuang Zhou zelf is, is niet zeker, en het boek noemt daarom geen naam. Het verhaal van het meisje begint met de eerste zin van deel 1. Zo eindigt de vertelling waar ze begon.

Als je niet meer wilt

  • Via samenvattingen, niet in het origineel gelezen: van wie een poging overleeft, sterft de grote meerderheid later niet door zelfdoding (David Owens en anderen, 2002). Veel crises duren kort. Het helpt om middelen weg te leggen, en om vooraf een plan te maken voor een slechte nacht (Barbara Stanley en Gregory Brown). Vragen of iemand aan zelfdoding denkt, brengt diegene niet op het idee (Tamsin Dazzi en anderen, 2014, en een overzicht uit 2018). Die onderzoeken meten gedachten, niet sterfte.
  • Wat je moet weten: het advies om niets te drinken of in te nemen, komt uit de gangbare praktijk, niet uit eigen onderzoek. Deze pagina noemt bewust geen dienst, instantie of nummer, omdat die per land en per tijd verschillen. Ze is nog niet nagelezen door iemand die met zelfdoding werkt.